دستگاه پرس عدسی (دیشینپ پرس / Dishing Press):

پرس عدسی در صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، نیروگاهی، غذایی، دارویی و شیمیایی، تقریباً هر مخزن تحت فشار، دیگ بخار، مبدل حرارتی یا سیلوی ذخیره‌سازی دو سر دارد که با نام «عدسی» یا «کلاهک» (Dished Head یا Dish End) شناخته می‌شود. عدسی قطعه‌ای است که دو انتهای بدنه استوانه‌ای را می‌بندد و نقش مهمی در تحمل فشار داخلی و توزیع مناسب تنش دارد. شکل منحنی عدسی باعث می‌شود با ضخامت کمتر نسبت به سر تخت، فشار بالاتری را تحمل کند.

دستگاهی که ورق تخت را به این شکل درمی‌آورد «دیشینگ ماشین» (Dishing Machine) نام دارد و در بازار ایران بیشتر با عنوان «پرس عدسی»، «دستگاه عدسی‌ساز» یا «دستگاه کله‌زنی» شناخته می‌شود. کیفیت این دستگاه مستقیماً بر ایمنی، ظاهر و عمر مخزن نهایی اثر می‌گذارد. در این مقاله ابتدا مفهوم دیشینگ ماشین و انواع عدسی را بررسی می‌کنیم، سپس روش‌های ساخت، اجزای دستگاه، مراحل کار، محاسبات، عیوب، استانداردها، کاربردها، انتخاب و نگهداری را شرح می‌دهیم.

پرس عدسی چیست؟

دستگاه پرس عدسی از ماشین آلات فرم ورق است که یک ورق گرد (Blank) را با اعمال نیرو به شکل کاسه‌ای، بیضوی یا کروی تبدیل می‌کند. واژه «دیشینگ» (Dishing) به معنی کاسه‌ای کردن است. بسته به فناوری مورد استفاده، این نام می‌تواند به یکی از سه گروه زیر اشاره کند:

عدسی چیست و چه انواعی دارد؟

عدسی از سه ناحیه تشکیل می‌شود: تاج (Crown) که بخش مرکزی با شعاع بزرگ است، گوشه (Knuckle) که ناحیه انتقال با شعاع کوچک است، و لبه مستقیم (Straight Flange) که بخش استوانه‌ای کوتاه برای جوشکاری به بدنه است. انواع رایج عدسی عبارت‌اند از:

عدسی تخت (Flat Head): ساده‌ترین نوع، با تنش‌های خمشی زیاد و مناسب فشار پایین یا قطر کم.

عدسی کلوپر (Klöpper) طبق DIN 28011:

شعاع تاج تقریباً برابر قطر خارجی (R = D) و شعاع گوشه حدود 10 درصد قطر. این نوع در اروپا و مخازن عمومی بسیار رایج است.

عدسی کوربوگن (Korbbogen) طبق DIN 28013:

شعاع تاج حدود 80 درصد قطر و شعاع گوشه حدود 15 درصد قطر؛ عمق بیشتری نسبت به کلوپر دارد و برای فشار بالاتر مناسب‌تر است.

عدسی تورِی‌اسفریکال (ASME Flanged & Dished):

شعاع تاج برابر قطر خارجی و شعاع گوشه معمولاً 6 درصد قطر؛ در استاندارد ASME شناخته‌شده است.

عدسی بیضوی 2:1 (Semi-Elliptical):

نسبت قطر بزرگ به کوچک بیضی برابر 2 به 1 است و عمق داخلی تقریباً یک‌چهارم قطر است. به دلیل توزیع تنش یکنواخت، پرکاربردترین نوع در مخازن تحت فشار است.

عدسی نیم‌کروی (Hemispherical):

مقاومت‌ترین شکل در برابر فشار، با کمترین ضخامت مورد نیاز، اما ساخت و عمق آن دشوارتر و پرهزینه‌تر است.

عدسی مخروطی (Conical):

برای مخازن تخلیه، سیلوها و جداکننده‌ها که به تخلیه کامل محصول نیاز دارند.

انتخاب نوع عدسی در مرحله طراحی و بر اساس فشار، دما، فضای موجود و هزینه انجام می‌شود، اما توانایی دستگاه ساخت تعیین می‌کند کدام نوع به‌صورت اقتصادی تولید شود.

انواع دستگاه پرس عدسی‌زن:

دستگاه پرس عدسی‌زن هیدرولیک:

پرس مکانیکی عدسی‌زن:

جدول ضخامت های دستگاه پرس عدسی:

انواع قالب پرس و استفاده های آن:

 قالب نیم‌کره (Hemispherical):

تولید کلاهک‌های کروی کامل؛ بیشترین مقاومت در برابر فشار داخلی. مناسب مخازن تحت فشار بالا و کپسول‌های گاز.

 قالب بیضوی ۲:۱ (Ellipsoidal 2:1):

استاندارد ASME VIII؛ نسبت ارتفاع به قطر ۱:۴. رایج‌ترین نوع برای مخازن صنعتی و دیگ‌های بخار.

 قالب کروی‌بریده (Torispherical):

کلاهک DIN 28011؛ ارزان‌ترین گزینه ساخت. مناسب مخازن فشار پایین و مخازن ذخیره‌سازی.

 قالب مخروطی (Conical):

زوایای ۱۵° تا ۶۰°؛ کاربرد در سیلوها، قیف‌های صنعتی و انتهای ستون‌های تقطیر.

 قالب تخت‌لبه (Flat Flanged):

برای انتهاهای تانک با فشار پایین؛ ساخت ساده و هزینه کمتر. استفاده در مخازن تحت فشار اتمسفری.

 قالب دو‌جداره (Jacketed):

تولید سطوح دو‌جداره برای گردش سیال گرم/سرد. کاربرد در راکتورهای شیمیایی و مبدل‌های حرارتی.

بیشترین استفاده های این دستگاه با مکمل بودن دستگاه لبه زن بوده و در صنایع پتر شیمی کاربرد دارد.